Opvallend is de afwisseling van drassige kommen en hoger gelegen ‘stroomruggen’, verhogingen in het landschap waarop de inheemse bevolking woont. Meer naar het westen toe bevindt zich een moerasbos - alleen per kano te doorkruisen - en daarna strekken veengebieden zich uit tot de kust. Deze gebieden lenen zich niet of nauwelijks voor bewoning, hooguit voor jacht en visvangst. In het noordoosten van de provincie ligt de Utrechtse Heuvelrug. Deze stuwwal, die het landijs zo'n 200.000 jaar geleden hiernaar toe duwde, hoort bij Germania Libera, het vrije Germanië.

Wat de Romeinen betitelen als ‘Rhenus’, Rijn, is een oude tak van de tegenwoordige Rijn. Aan het begin van de jaartelling is de huidige Nederrijn-Kromme Rijn-Oude Rijn de belangrijkste rivier in de provincie. Deze waterloop stroomt langs Wijk bij Duurstede en Utrecht richting Woerden naar de Noordzee. Omdat de rivieren in de Romeinse tijd nog geen dijken hebben, treden ze regelmatig buiten hun oevers. Dit zorgt ervoor dat de rivieren hun koers telkens weer verleggen in het landschap. Het onderhoud van de rivierbeschoeiing, bruggen, kaden en losplaatsen en van de naastgelegen limesweg kost de Romeinen dan ook veel inzet: de manschappen moeten optreden als volleerde ingenieurs.

Tijdens hun bezetting van het Middelnederlandse rivierengebied voeren de Romeinen een voortdurende strijd tegen het water. Met name in de derde eeuw worden de lager gelegen gebieden steeds drassiger. Dit is het gevolg van een zogeheten ‘transgressiefase’, een periode waarin de zee actiever is dan in andere. Het zeewater stijgt en het waterniveau in de rivieren stijgt mee. Hierdoor worden sommige gebieden onbewoonbaar. De inheemse nederzetting op De Horden, bij Wijk bij Duurstede, is in de derde eeuw vermoedelijk om deze reden verlaten. Het stijgende waterpeil is één van de oorzaken van de teruglopende inheemse bevolkingsaantallen aan het einde van de Romeinse tijd.