Collectie Utrecht - Thema: Utrecht, kern van kerstening

Woordenboek Reageer Over deze site

Ander thema

500
1000

Bewaar pagina

THEMA-INTRO

Utrecht, kern van kerstening

Balksleutel met de heilige Willibrord.

De huidige provincie Utrecht is in de vroege Middeleeuwen regelmatig een strijdtoneel. Franken en Friezen bestrijden elkaar om het grondgebied na het vertrek van de Romeinen. Daarbij vormt de bekering tot het christendom vanaf de zesde eeuw zowel een doel als een middel. De Franken zetten het christelijk geloof in om de greep op door hun veroverd gebied te versterken en hun Friese tegenstanders onder de duim te krijgen.

Lees verder Verberg vervolg

Romeinen

Het christendom bereikt het Middelnederlands rivierengebied van verschillende kanten. Vanaf de vierde eeuw onder keizer Constantijn doet het nieuwe geloof zijn intrede bij de Romeinen. Het is dus in theorie mogelijk dat Romeinse soldaten al christelijke gebruiken meebrachten naar de limes. Maar echte bewijzen van een christelijke traditie zijn er uit deze tijd haast niet gevonden. In de grafcultuur treden vanaf het eind van de vierde eeuw veranderingen op: het accent verschuift van cremeren naar begraven, doden krijgen minder (vaak) bijgaven mee en worden vaker met het hoofd naar het westen begraven. Maar of dit de invloed van het christendom is geweest is lastig te bepalen.

Denarius met beeltenis van Constantijn de Grote (voorzijde).

Houtsnede van de herbouw van Utrecht door koning Dagobert.

Vanuit het zuiden en het westen

Met de Merovingische Franken komt het christendom in de zesde eeuw vanuit het zuiden naar midden-Nederland. Clovis is de eerste Merovingische koning die zich in 495 tot het christendom heeft bekeerd. Zijn latere opvolger Dagobert I laat in de stad Utrecht een kerkje te bouwen, om de kerstening van de Friezen in gang te zetten. Rond dezelfde tijd komen Engelse monniken, waaronder de later heilig verklaarde Willibrord, het christelijk geloof verspreiden. Vanaf die tijd zijn het niet alleen archeologische vondsten maar ook - meer of minder betrouwbare - teksten die iets vertellen over het verloop van de kerstening vanuit Utrecht.

Overtuiging en aanpassing

De christelijke missiewerkers proberen heidense Germanen ervan te overtuigen dat de nieuwe god hen voordeel kan brengen en dat hij bovendien sterker is dan hun eigen goden. Ze doen dat door te preken en heidens heiligdommen te verwoesten. Anderzijds adopteert het christendom in veel gevallen juist de heidense gebruiken. Dit is een beproefde methode om ongelovigen over te halen tot het nieuwe geloof. Zo verrijzen er kerkjes op heidense heilige plaatsen. ookwordt de gewoonte om de doden grafgiften mee te geven lange tijd getolereerd - en zelfs nagevolgd in christelijke graven. Deze werkwijze is te vergelijken met de Romeinse interpretatio Romana en wordt dan ook wel interpretatio christiana genoemd.

De hamer van Sint Maarten.

Toon: Links en literatuur Verberg: Links en literatuur

Literatuur:

Archeologie van middeleeuws Nederland , Amsterdam 1993.

Beuningen, H. J. E. van, De insignes van Sinte Cunera te Rhenen, in: H. J. E. van Beuningen en A. M. Koldewey, Heilig en profaan. 1000 laat-middeleeuwse insignes uit de collectie van H. J. E. van Beuningen, Cothen 1993, pp. 64-68.

Broer, C. J. C. en M. W. J. de Bruijn, De eerste kerken in Utrecht, Utrecht 1995.

Delemarre, F., A. van Deijk en P. van Traa, Middeleeuwse kerken in Utrecht, Zutphen 1988.

Deys, H. P., De pelgrimsinsignes van Sinte Cunera te Rhenen, in: Jaarboek Oud-Utrecht, 1994, pp. 34-53.

Es, W. A. van, Grafritueel en kerstening, Bussum 1968.

Es, W. A. van, Volksverhuizing en continuïteit, in: W. A. van Es en W. A. M. Hessing (red.), Romeinen, Friezen en Franken in het hart van Nederland, Utrecht / Amersfoort 1994, pp. 64-81.

Es, W. A. van en W. A. M. Hessing (red.), Romeinen, Friezen en Franken in het hart van Nederland, Utrecht/Amersfoort 1994.

Es, W. A. van, en A. Wagner, 'Vijfde eeuw op de Donderberg: begraven in Rhenen tussen Romeinen en Franken', in: Gevonden voorwerpen. Opstellen over middeleeuwse archeologie voor H.J.E. van Beuningen, Rotterdam Papers 11, Rotterdam 2000.

Geschiedenis van de provincie Utrecht tot 1528, Utrecht 1997:

Dekker, C., De ontginning, pp. 131-142
Dekker, C., De stichting van parochies, pp. 143-154
Dekker, C., Landschap en bewoning, pp. 67-74
Es, W. A. van, Utrechts oudste stad, pp. 95-102
Hessing, W.A.M., Duistere tijden: de vijfde tot zevende eeuw, pp. 59-64
Winter, J. M. van, Bisschop Balderic en de rijkskerk, pp. 103-114
Winter, J. M. van, De bisschoppen na de dood van Bonifatius, pp. 87-91
Winter, J. M. van, De komst van het christendom, pp. 75-86
Winter, J. M. van, De rijksbischoppen in de 11 de eeuw, pp. 115-130

Heeringen, R. M. van, Burial with Rhine view: the Hallstatt situla grave on the Koerheuvel at Rhenen, in: Berichten van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig bodemonderzoek 43 (1988-99), pp. 69-97.

Heidinga, H. A., 'From Kootwijk to Rhenen: in search of the elite in the Central Netherlands in the Early Middele Ages', in: J. C. Besteman, J. M. Bos, H. A. Heidinga (red.), Medieval Archaeology in the Netherlands, Assen/Maastricht 1990, p. 9-40.

Hessing, W. A. M., Tien eeuwen grafritueel, in: W. A. van Es en W. A. M. Hessing, Romeinen, Friezen en Franken in het hart van Nederland, Utrecht/Amersfoort 1994, pp. 130-137.

Lampen, W., Abt Thiofried schrijft het leven van Sint Willibrord, Utrecht 1939

Mom, J., Remmerden en zijn vroeg-middeleeuwse muntschat, in: Mededelingen Rhenen 15 (1991), nr. 1, pp. 16-19.

Pol, Arent, Remmerden 1988: een vondst van vroeg-middeleeuwse munten bij Rhenen, in: De Beeldenaar 13 (1989) 2, pp. 39-47.

Rau, R., Briefe des Bonifatius. Wilibalds Leben des Bonifatius, Darmstadt 1968.

Reischmann, H.-J., Willibrord, Apostel der Friesen. Seine Vita nach Alkuin und Thiofrid , Darmstadt 1989.

Opgravingen op het Domplein te Utrecht; wetenschappelijke verslagen:
Giffen, A.E. van, Voorloopig bericht over de opgraving op het Domplein in Utrecht in december van 1929
Vollgraff, C.W. en G. van Hoorn, De opgravingen in juni en juli 1933
Vollgraff, C.W. en G. van Hoorn, De opgravingen in juni en juli 1934
Vollgraff, C.W. en G. van Hoorn, De opgravingen in juni en juli 1935

Schaik, A.H.M. van, Waar alle richtingen samenkomen: opstellen over de geschiedenis van Utrecht, Jaarboek Oud-Utrecht, 1981.

Smulders, Hans, 'Het project Ringwalburcht op de Heimenberg', in: Oud-Rhenen 21 (2002), nr. 2, pp. 51-62.

Staal, C. en M. Wingers, Bedevaarten in Nederland, 1997.

Staal, C., 'Het bisdom Utrecht: relieken, relikwieën en reliekhouders', in: Henk van Os (red.), De weg naar de hemel, tentoonstellingscatalogus Catharijneconvent Utrecht/Nieuwe Kerk, Amsterdam, 2000-2001, pp. 163-198.

Stöver, R. J., De Sint-Salvator of Oud-Munsterkerk op het Domplein te Utrecht: Bouwgeschiedenis en symbolische betekenis, Utrecht 1996.

Stuip, R.E.V. en C. Vellekoop (red.), Utrecht tussen kerk en staat, Hilversum 1995.

Visser, W.J.A., Geschiedenis der relieken van de H. Willibrordus, Utrecht 1933.

Van Vlierden, M., Willibrord en het begin van Nederland, Utrecht 1995.

Wagner, A., Rijke mannengraven in Rhenen, in: W. A. van Es, en W. A. M. Hessing (red.), Romeinen, Friezen en Franken in het hart van Nederland, Utrecht/Amersfoort 1994, pp. 180-183.

'Willibrord, in: Albers, J., e.a. (red.), Utrechtse biografieën 2, Amsterdam / Utrecht 1995, pp. 187-191.

Wilson , H.A., The Calendar of St. Willibrord, from Ms. Paris. Lat. 10837, Woodbridge / Rochester 1918, 1998.