1900
tot nu
Bewaar pagina
COLLECTIE
De spoorlijn bij Maartensdijk

Alle gegevens
Op het eerste gezicht lijkt dit een gewone spoorlijn met electrische bovenleiding. Maar dit stukje spoor van 12 kilometer bij Maartensdijk is uniek. Nergens anders in Nederland is gebruik gemaakt van dergelijke bogen van gewapend beton.
Leuk om te weten: Haltes
Betonnen alternatief
Vlak voor de oorlog, in 1939, werd een begin gemaakt met de electrificatie van de spoorlijnen in het Gooi, waaronder de lijn Hilversum-Utrecht Maliebaan. Daartoe waren voor de bovenleidingen speciale staalconstructies in het buitenland besteld. Maar de dreigende oorlog maakte de levering onzeker en de ingenieurs van de Spoorwegen gingen op zoek naar een alternatief - in gewapend beton. Elders in het land was wel eerder gebruik gemaakt van dit materiaal bij de bouw van spoorlijnen, maar dan was er altijd sprake van betonnen masten, waarbij de draden waren opgehangen aan een stalen balk- of armconstructie. En de levering van het staal was nu juist het probleem. Om de dwarsbalken van beton te maken was ook geen optie,
... aangezien het hijschen en monteeren van dergelijke balken, tusschen de treinenloop door, te bezwaarlijk en te kostbaar zou worden."
Afdelingschef NS ir. J.L.A. Cuperus in 1942, in: J. Middelkoop, 'Spoorlijn door Maartensdijk: Enig in haar soort', Sint Maerten 2 (juli 1989), p. 38.
Aesthetisch uiterlijk
De oplossing werd gevonden in een 'driescharnierboogconstructie', een ontwerp van ir. J.L.A. Cuperus . De opzet was simpel: Twee fundamenten kwamen aan weerszijden van het spoor, daarop stonden twee gebogen portaalhelften die door hun scharnieren naar elkaar toe geklapt konden worden en met een bout in het midden aan elkaar bevestigd. Deze constructie had als voordelen de lichte (dus goedkope) fundamenten, weinig onderhoudskosten, nauwelijks spanning bij het ongelijk plaatsen van de bogen en, niet onbelangrijk, een 'aesthetisch uiterlijk'. Nadeel was dat de bogen voor de machinist het zicht op de seinpalen belemmerde. Ook kostte het vervoer van de zware, gebogen vormen nogal wat moeite. De NS zag echter geen bezwaar om de bovenleiding van een klein traject bij Maartensdijk bij wijze van proef te voorzien van deze betonnen constructie.
Het Maliebaanstation, eindpunt van de lijn Hilversum-Utrecht.
Station Maartensdijk.
Duurder
Betonspecialist van de Spoorwegen ir. J. van Zutphen wordt belast met de uitwerking. Werninks Betonmaatschappij in Leiden leverde de betonnen portalen. Met een vrachtwagen werden 188 bogen naar het station vervoerd en overgeladen op spoorwagons. Bij het plaatsen moesten de spoormedewerkers rekening houden met passerende treinen: Steeds waren er 30 tot 50 minuten tussentijd, waarin kon worden gewerkt. Hoewel de NS door de onbekendheid van de constructie was uitgegaan van moeilijkheden bij de montage, bleek alles soepel te verlopen. Wel vielen de kosten voor de betonbogen duurder uit dan verwacht. Misschien is dit ook de reden dat de NS niet is verder gegaan met deze manier van bovenleidingen aanleggen.
Koper
De pas aangelegde bovenleiding werd drie jaar later overigens alweer onttakeld. De schaarste aan koper tijdens de oorlog maakte dit metaal erg gewild. Op 10 november 1944, tijdens de Spoorwegstaking, werd de koperen bovenleidingdraad van het baanvak Hilversum-Utrecht door de bezetters verwijderd en naar Duitsland afgevoerd. Wel bleven de betonnen bogen na het losknippen keurig overeind staan, in tegenstelling tot de stalen portalen elders. Na de oorlog duurde het een tijd voor de electrificatie werd hersteld en het treinverkeer op gang kwam. Een ooggetuige doet verslag van de eerste treinreis na de bevrijding, op zaterdag 3 augustus 1946, over het bewuste traject tussen Utrecht en Hilversum:
Gezicht op een electrisch treinstel ter hoogte van Maartensdijk, 1977.

En daar gaan we dan, bijna geruischloos over de Vechtbrug, door den grooten boog om de stad naar Blauwkapel, waar nu al per dag ongeveer 150 treinen passeeren, door den scherpen boog om het fort heen en dan zijn we onder de "kromme palen". Deze beslist niet veel ter wereld voorkomende bovenleidingconstructie heeft het voordeel, dat een seinpaal onmiddellijk gezien wordt; daar die dan wel de eenige rechte paal vlak langs de baan is. Groenekan-West flitst voorbij, steeds sneller gaat het totdat de naald van den snelheidsmeter tusschen 105 en 110 blijft trillen."

Uit: Maandblad NVBS 14 (1946) 9.
De modelspoorweg met de rondbogen en het voormalige station bij Maartensdijk.
Fanclub
De betonnen spoorportalen gelden tegenwoordig als waardevol erfgoed en zijn als Rijksmonument aangemerkt. Toen in 2004 vijf bogen bij station Hilversum Sportpark waren vernield door een vrachtwagen, zijn nieuwe gemaakt met behulp van de mallen die bewaard waren gebleven. Er is zelfs een 'fanclub' voor de portalen opgericht: De Gotische Boog. Deze spoorliefhebbers bouwen aan een modeluitvoering van de lijn Hilversum-Utrecht, inclusief de portalen bij Maartensdijk. De échte portalen zorgen nog altijd voor electriciteit op het baanvak vanaf de spoorwegovergang aan de Oude Amersfoortseweg in Hilversum tot aan Utrecht bij het zwembad Blauwkapel.
Leuk om te weten: Haltes 
Modelspoorweg van de lijn Hilversum-Utrecht.
Het baanvak Hilversum-Utrecht van de Oosterspoorweg werd geopend in 1874, door de Hollandse IJzeren Spoorweg Maatschappij (HIJSM). Het traject kende vier stations: Hilversum, Hilversum-Amersfoortsche Straatweg (nu: Sportpark), Hollandsche Rading en Utrecht-Maliebaan (nu Utrecht-Lunetten). Er waren vier halteplaatsen: Maartensdijk (tot 1941, gesloten tijdens de montage van de portalen!), Nieuwe Wetering (tot 1928), Groenekan-West (tot 1934) en Blauwkapel (tot 1928).



Lees de verhalen over dit object