De architect, Wiel Arets (1955), stond in 1997 voor de opgave een gebouw te ontwerpen waarin een discussie werd opgelost: Moest de bibliotheek een geheel van dichte, afzonderlijke zalen worden, of een open ruimte waarin de bezoeker zijn eigen sfeer kan opzoeken? Arets zocht een middenweg en creëerde een gebouw van negen verdiepingen, waarin de verschillende 'gesloten' functies - depots, leeszalen en kantoren - als bouwvolumes zichtbaar blijven. Tegelijkertijd staan de ruimten in verbinding met elkaar en met de open vides (foto). De gesloten depots hangen boven de publieksruimten in het interieur, als 'wolken in de lucht'. Volgens de opdracht moest de bibliotheek ook dienen als cultureel ontmoetingscentrum van de Uithof. Daartoe kreeg het gebouw een 'publiekstrekkende' ingang (met café) en een luchtbrug naar het Unnikgebouw aan de overkant van de Heidelberglaan.

De buitenzijde van de UB maakte Arets eveneens open: Om de structuur van open en gesloten ruimten plaatste hij een 'doos' van hardglazen ramen, die van gezeefdrukte bladerpatronen zijn voorzien om het zonlicht te filteren. Een deel van de gevel bestaat uit grote, roterende kleppen, die in geopende toestand een blik naar binnen bieden: Iets dat vooral 's avonds, als het gebouw verlicht is, tot zijn recht komt.
Net als bij de meeste nieuwe gebouwen op de Uithof is ook hier de eerste verdieping de belangrijkste: Een brede, witte trap leidt naar een hoge vide waar zich de uitleenbalie bevindt en de algemene leeszaal. In totaal biedt het gebouw 1000 studieplaatsen.
In 2005 ontving Arets voor zijn ontwerp van de Universiteitsbibliotheek de Rietveldprijs.

De UBU is met een loopbrug verbonden met het tegenovergelegen Unnikgebouw. Vlak daarnaast ligt de zogeheten BasketBar, een kruising tussen een basketbalveld en een café, The Basket. Het ontwerpbureau, NL Architects, heeft het speelveld op het dak gerealiseerd, terwijl de bar en een deel van de boekwinkel eronder zijn gesitueerd. De middenstip van het veld is transparant, waardoor een verbinding ontstaat tussen de twee functies van het gebouw. Bezoekers van de Bar zien de spelers op de Basket als dynamische schaduwen op het glas. Voor de ingang van het café is een oranje verzonken 'krul' in de bestrating aangebracht: Hierdoor ontstaat een terras annex skatebaan annex mini-amfitheater: Een perfecte hang-out voor zonnige dagen.

Voor hun BasketBar kreeg NL Architects in 2003 de Rietveldprijs. Uit het juryrapport:

De jury van de AM NAi-prijs, die het architectenbureau een jaar later werd toegekend, zag in de BasketBar ook een maatschappelijk statement: 'Dit [een aantrekkelijke publieke ruimte] komt in Nederland op dit moment maar weinig voor. Speelplaatsen bijvoorbeeld verdwijnen uit het straatbeeld. Daarmee verliest de samenleving een belangrijk bindend element. (...) De BasketBar verwijst opnieuw nadrukkelijk naar deze maatschappelijke kant van architectuur en legt in die zin een historische link met onder meer de speelplaatsen van Aldo van Eyck.'

NL Architects is bekend van diverse multifunctionele projecten. Zo ontwierp het bureau de herinrichting onder de A8 in Koog aan de Zaan, waarin een skate- en graffitizone is gecombineerd met onder meer winkels en een kunstproject. Dit ontwerp, A8erna, sleepte verschillende architectuurprijzen in de wacht. In de nieuwbouw van Muziekcentrum Vredenburg zal NL Architects verantwoordelijk zijn voor de cross-overzaal, waar muziek gespeeld zal worden die een mengsel van stijlen vormt, zoals jazzdance en folk metal.