1900
1950
Bewaar pagina
COLLECTIE
Maquette van de Koninginnensluis bij Vreeswijk

Alle gegevens
Bezoekadres
In 1881 nam de regering voor Vreeswijk een belangrijk besluit: er kwam een nieuwe waterweg, het Merwedekanaal dat van Amsterdam via Vreeswijk en Vianen naar Gorinchem liep. De oude Keulse Vaart voldeed niet meer aan de eisen van de tijd. Deze verbeterde route was van grote economische betekenis voor Amsterdam en Utrecht. Maar ook Vreeswijk profiteerde aanzienlijk van de komst van de nieuwe Koninginnensluis.
Leuk om te weten: Kikkersloot
Merwedekanaal

De Koninginnensluis werd in 1892 geopend door twee koninginnen, namelijk koningin-regentes Emma en de jonge koningin Wilhelmina. Vandaar dat de naam van de sluis in het meervoud is: Koninginnensluis. Deze maquette is in 1991 gemaakt ter gelegenheid van de viering 100 jaar Koninginnensluis in 1992.
In 1881 werd met het graven van het Merwedekanaal begonnen. Van Amsterdam naar Utrecht volgde een nieuwe vaarroute - het huidige Amsterdam-Rijnkanaal - die daarna via de Vaartse Rijn, Vreeswijk, Vianen, Zederikkanaal naar Gorinchem liep. In Vreeswijk waren grootse aanpassingen onvermijdelijk. Vlak voor het dorp werd een nieuw kanaalvak vanuit de Vaartse Rijn naar de Lek gegraven. En er werd een nieuwe sluis gebouwd die de Oude Sluis in het dorp zou vervangen.

Maquette van de sluizen in Vreeswijk.
Gezicht op de theekoepel van buitenplaats Over-Holland te Nieuwersluis.
Noodzaak

Rond 1870 werd door het gemeentebestuur van Amsterdam bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken aangedrongen op verbetering van de verbinding van de stad Amsterdam met de Rijn en de Lek. De toenemende concurrentie van met name Rotterdam, met zijn uitstekende verbindingen, vereiste een verbetering van de Keulsche Vaart. De Keulsche Vaart was de officiële naam voor de vaarroute Amsterdam-Ruhrgebied die liep via Amsterdam-Weesp-Utrecht-Vreeswijk-Vianen-Gorinchem en over de Waal naar Duitsland. Deze route telde zeven schutsluizen, 31 beweegbare bruggen en - in de Vecht - ontelbare bochten . Bovendien was de vaarweg soms zo smal dat schepen elkaar nauwelijks konden passeren.
Huiverig

Tot grote ontevredenheid van Amsterdam die een geheel nieuw kanaal wilden graven, werd na een eindeloos gesteggel tussen Utrecht en Amsterdam besloten de bestaande route aan te passen. Voor Vreeswijk betekende dit: een verbreding van de Vaartse Rijn en de bouw van een nieuw sluizencomplex. Dorpsbewoners waren in eerste instantie huiverig voor de nieuwe sluis. De Utrechtse Courant schreef ten tijde van de inwerking stelling van de sluis:

In het dorp zelf gaf niemand door het uitsteken der vlaggen eenig blijk van belangstelling. En geen wonder! Men is hier nog zeer in het onzekere of de openstelling van de nieuwe schutsluis wel ten voordeele van het dorp zal strekken. Bovendien ligt de nieuwe schutsluis buiten de kom der gemeente, zoodat nu alle schepen, behalve die welke noodzakelijk in de kom moeten lossen of laden, ons dorp voorbij of omvaren. Vreeswijk heeft daardoor veel van zijn levendig en vroolijk aanzien verloren, en vooral vreezen de neringdoenden, dat veele schippers zich voortaan elders zullen voorzien van hetgeen zijn noodig hebben.”
Schut, J., 'Vreeswijk, de Vaartse Rijn en de Koninginnensluis', in: Cronyck de Geyn, jg. 14 (1992), nr. 2, p. 40.
Welvaart
Maar niets van deze angst bleek gegrond. Het scheepvaartverkeer nam in de jaren die volgden een geweldige vlucht. De opening in 1892 van de Koninginnensluis leidde juist ertoe dat Schippers Vreeswijk aandeden. De tijd die nodig was om te schutten, besteden zij aan het doen van inkopen van levensmiddelen en scheepsmaterialen. Spoedig verrezen nabij de sluis winkels, bedrijfjes en woningen. Deze lintbebouwing kreeg de naam Handelskade. Maar ook de dorpskern bij de Oude Sluis profiteerde van de bedrijvigheid die de toegenomen scheepvaart met zich meebracht.
Mede omdat Vreeswijk zo'n belangrijk verkeerspunt voor de binnenvaart vormde, werd hier de eerste Nederlandse schippersschool opgericht. In 1913 opende de Prins Hendrik school met het bijbehorende internaat haar deuren, speciaal voor schipperskinderen.
Foto van het oude schippersinternaat in Vreeswijk.
Foto van de Handelskade met De Concurrent.
Economische bloei
Voor de middenstand in Vreeswijk braken dan ook gouden tijden aan. Het is interessant te zien dat het inwonersaantal in de jaren na de opening van de Koninginnensluis explosief groeide: er vestigden zich vele nieuwe handelaren in Vreeswijk die in de behoefte aan scheepsbenodigdheden voorzagen. De economische bloei had mede te maken met het oplopen van de wachttijden die ook het schutten in deze nieuwe sluis met zich meebracht. Vanaf de jaren '20 werden de schepen steeds groter, waardoor er minder schepen tegelijk geschut konden worden. Bovendien kon in deze sluis niet gelijktijdig in beide richtingen worden geschut. En tot overmaat van ramp moest bij hoge waterstanden op de Lek het schutten in twee etappes plaatsvinden.
Urenlang

De wachttijden liepen soms op tot enkele dagen! Dit was uiteraard funest voor de havens van Amsterdam die de concurrentestrijd met die van Rotterdam en haar Rijnvaart op deze wijze verloren. Rond 1930 nam de minister van Waterstaat een beslissing: het Amsterdam-Rijnkanaal werd aangelegd. Deze verbinding kreeg een zijtak onder Utrecht naar Vreeswijk. In het Lekkanaal zou een nieuw sluizencomplex komen: de Beatrixsluis. Dit besluit zou de teloorgang voor Vreeswijk inzetten, want de waterwegen voeren om Vreeswijk heen. Na 1938 raakten de handel in scheepvaart en aanverwanten in het slop.

Een rolkaart van de Rijnvaart uit de jaren 50.
Leuk om te weten: Kikkersloot 
De stad Amsterdam was ontevreden over het besluit in 1881 het Merwedekanaal aan te leggen en de Vaartse Rijn te verbreden. Zij vonden het plan niet structureel genoeg; in hun ogen was het een 'broddelwerk'. Direct na de opening in 1892 waren er al negatieve geluiden te horen over de afmetingen van het kanaal. Sommigen spraken spottend van 'de kikkersloot'.
Toch vormde deze kikkersloot nog zo'n 40 jaar de belangrijkste ader voor de handel met Duitsland. Alleen: de bedrijvigheid nam zo'n hoge vlucht dat de geschiedenis zich herhaalde. Het smalle, bochtige Merwedekanaal bleek niet geschikt voor de steeds grotere schepen.
De Koninginnensluis werd berucht om zijn opstoppingen; soms lagen wel 100 schepen te wachten om geschut te worden.